Symbole elektryczne na schematach obwodów opisuje norma PN-EN 60617, polskie wprowadzenie międzynarodowego zbioru IEC 60617. Ten sam element bywa rysowany inaczej na schemacie ideowym i na planie instalacji: na pierwszym liczy się funkcja w obwodzie, na drugim — miejsce montażu gniazda, łącznika albo oprawy.
Poniższy zestaw zbiera najczęściej używane znaki: przewody, łączniki, gniazda, oprawy, zabezpieczenia, uziemienie, podstawowe elementy obwodu, maszyny i mierniki. Kształt jest umowny i nie oddaje obudowy konkretnego producenta. Przy odczycie dokumentacji rozstrzyga legenda rysunku.
Poniższe znaki odpowiadają konwencji PN-EN 60617 (schemat ideowy) oraz uproszczonym oznaczeniom stosowanym na planach instalacji. Kształt bywa uzupełniany numerem obwodu albo indeksem projektanta, dlatego przy odczycie dokumentacji obowiązuje legenda rysunku.
Przewody i połączenia
Przewód / linia
Ciągła linia oznacza żyłę lub połączenie na schemacie ideowym.
Połączenie elektryczne
Wypełniona kropka w miejscu skrzyżowania oznacza rzeczywiste połączenie żył.
Skrzyżowanie bez połączenia
Linie przecinają się wyłącznie rysunkowo; braku kropki nie wolno interpretować jako styku.
Przewód ochronny
Linia sprowadzona do znaku uziemienia oznacza żyłę ochronną albo połączenie wyrównawcze.
Szyna zbiorcza
Pogrubiona linia to szyna o małej impedancji, do której przyłącza się kilka obwodów.
Łączniki i przyciski
Łącznik jednobiegunowy
Przerywa jeden przewód czynny. Na schemacie styku widać ruchome ramię stykowe.
Łącznik schodowy
Przełącznik z jednym wejściem i dwoma wyjściami; steruje obwodem z dwóch miejsc.
Łącznik krzyżowy
Wstawia się między dwa łączniki schodowe, gdy światło ma być sterowane z trzech lub więcej miejsc.
Przycisk zwierny
Styk zwierny wraca do stanu otwartego po zwolnieniu; stosowany m.in. w obwodach sterowniczych i dzwonkowych.
Gniazda, oprawy i oznaczenia na planie
Oprawa oświetleniowa
Okrąg z krzyżem to klasyczny znak źródła światła albo oprawy na schemacie i na planie.
Gniazdo wtyczkowe (schemat)
Symbol 11-13-04: łuk z linią zasilającą i poziomą kreską styku ochronnego PE.
Gniazdo na planie instalacji
Symbol 11-13-01: ten sam łuk z linią zasilającą, bez kreski PE, ustawiony przy linii ściany.
Łącznik na planie instalacji
Kółko z odnogą wskazuje lokalizację łącznika, zwykle przy ościeżnicy drzwi.
Puszka połączeniowa
Miejsce rozgałęzienia żył; na planie rysowana jako kwadrat albo mały prostokąt.
Rozdzielnica
Obudowa z aparatami zabezpieczającymi i szynami; na planie prostokąt z opisem (np. RG).
Zabezpieczenia
Bezpiecznik topikowy
Prostokąt na linii obwodu oznacza wkładkę topikową, która przerywa obwód po stopieniu się elementu.
Wyłącznik nadprądowy
Styk z członem wyzwalającym; chroni przed przeciążeniem i zwarciem (potocznie „bezpiecznik automatyczny”).
Wyłącznik różnicowoprądowy
Okrąg na przewodach symbolizuje przekładnik sumujący; aparat wykrywa prąd różnicowy IΔn.
Uziemienie i oznaczenia żył
Uziemienie
Trzy malejące kreski to ogólny znak uziemienia roboczego albo funkcjonalnego.
Uziemienie ochronne (PE)
Znak uziemienia w okręgu oznacza połączenie ochronne, zgodne z oznaczeniem PE.
Oznaczenia żył L, N i PE
L — brązowa (w układzie 3-fazowym także czarna i szara); N — jasnoniebieska; PE — zielono-żółta.
Elementy obwodu, maszyny i źródła
Rezystor
W PN-EN 60617 rezystor rysuje się jako prostokąt, a nie jako linię zygzakowatą.
Kondensator
Dwie równoległe kreski przedstawiają okładziny; stosowany także jako znak kompensacji mocy biernej.
Cewka / dławik
Szereg pętli oznacza indukcyjność, uzwojenie stycznika albo dławik.
Dioda
Trójkąt wskazuje kierunek przewodzenia, kreska od strony katody.
Silnik
Okrąg z literą M to maszyna wirująca; odmiany oznacza się dodatkowym indeksem.
Transformator
Dwa uzwojenia zwrócone ku sobie, często z kreskami rdzenia pośrodku.
Źródło napięcia stałego
Dłuższa kreska oznacza biegun dodatni, krótsza — ujemny.
Źródło napięcia przemiennego
Okrąg z sinusoidą to źródło prądu przemiennego albo generator.
Mierniki
Woltomierz
Okrąg z literą V; w schemacie układa się równolegle do badanego odcinka.
Amperomierz
Okrąg z literą A; w schemacie włącza się szeregowo w badany obwód.
Skąd pochodzą obowiązujące oznaczenia
PN-EN 60617 zastąpiła w praktyce projektowej starsze krajowe zestawy znaków. Norma jest zbiorem arkuszy tematycznych: osobno opisuje m.in. przewody i połączenia, łączniki, maszyny, przyrządy pomiarowe oraz oznaczenia stosowane na planach instalacji. Symbol nie jest rysunkiem urządzenia, tylko umownym znakiem funkcji.
Na rzutach budowlanych stosuje się znaki topograficzne. Gniazdo, łącznik i punkt świetlny trafiają wówczas w miejsce montażu, a nie do siatki połączeń. Dlatego ten sam obwód oświetleniowy wygląda inaczej na schemacie ideowym (łącznik, przewód, oprawa w jednej linii logicznej) i na planie (łącznik przy ościeżnicy, oprawa na suficie).
Dokumentacja powykonawcza powinna pozwalać odtworzyć przebieg obwodów także wtedy, gdy w trakcie budowy zmienił się przebieg bruzd. Numery obwodów przy gniazdach i w rozdzielnicy, spójne z opisem zabezpieczeń, są w takiej sytuacji równie ważne jak sam kształt symbolu.
Jak czytać schemat ideowy i plan instalacji
Schemat ideowy pokazuje logikę obwodu: skąd przychodzi zasilanie, które łączniki sterują oprawą i gdzie wstawiono zabezpieczenie. Ciągła linia oznacza przewód. Wypełniona kropka w miejscu skrzyżowania oznacza połączenie elektryczne; brak kropki oznacza wyłącznie skrzyżowanie rysunkowe.
Łącznik jednobiegunowy przerywa jeden przewód czynny. Łącznik schodowy ma dwa położenia robocze i służy do sterowania z dwóch miejsc; przy trzech i więcej punktach sterowania między łącznikami schodowymi pojawia się łącznik krzyżowy. Przycisk zwierny wraca do stanu spoczynkowego po zwolnieniu i nie zastępuje łącznika schodowego.
Zabezpieczenia rysuje się w miejscu, w którym fizycznie przerywają obwód. Bezpiecznik topikowy oznacza wkładkę, wyłącznik nadprądowy — aparat z członem termicznym i elektromagnetycznym, a wyłącznik różnicowoprądowy — aparat reagujący na prąd różnicowy. Sam znak nie mówi, czy zastosowano charakterystykę B czy C albo wartość IΔn; te dane zapisuje się w opisie aparatu albo w tabeli obwodów.
Barwy żył a symbole na rysunku
Litery L, N i PE na schemacie odpowiadają barwom żył w instalacji wykonanej według aktualnych przepisów identyfikacji. Zasady te wynikają z dokumentów takich jak HD 308 oraz PN-EN 60445 i są stosowane łącznie z wymaganiami serii PN-HD 60364, a nie z arkusza symboli.
| Funkcja żyły | Oznaczenie | Barwa w nowej instalacji |
|---|---|---|
| Przewód czynny jednofazowy | L | Brązowa |
| Przewody czynne w układzie trójfazowym | L1, L2, L3 | Brązowa, czarna i szara |
| Przewód neutralny | N | Jasnoniebieska |
| Przewód ochronny | PE | Zielono-żółta (barwa zastrzeżona) |
| Przewód ochronno-neutralny | PEN | Zielono-żółta z dodatkowym oznaczeniem niebieskim na końcach |
Zestawienie dotyczy instalacji wykonanych według współczesnych zasad identyfikacji żył. W starszych obiektach barwy bywały inne: żyła fazowa często była czarna albo czerwona, a niebieska nie zawsze oznaczała przewód neutralny.
Przy pracach w istniejącej instalacji rozstrzygają pomiar, oznaczenie w rozdzielnicy i dokumentacja obiektu, a nie sam kolor izolacji. Zielono-żółtej żyły nie wolno wykorzystywać jako przewodu czynnego ani neutralnego.
Wnioski
Jednolity zestaw symboli pozwala czytać dokumentację niezależnie od producenta osprzętu. Na schemacie ideowym szuka się funkcji i połączeń, na planie instalacji — lokalizacji. Kropka oznacza styk, jej brak — wyłącznie skrzyżowanie rysunkowe, a barwa zielono-żółta pozostaje zastrzeżona dla przewodu ochronnego. Opis obwodu i legenda rysunku uzupełniają sam znak graficzny.
FAQ
Najczęstsze pytania o symbole elektryczne
Czy jeden symbol wystarcza, żeby rozpoznać typ gniazda?
Nie. Znak gniazda mówi o funkcji w obwodzie albo o miejscu na planie, a nie o tym, czy zastosowano gniazdo z bolcem ochronnym typu E, osłonę bryzgoszczelną albo odmianę o specjalnym przeznaczeniu. Takie cechy zapisuje się w opisie, w specyfikacji albo dodatkowym indeksem na rysunku.
Dlaczego rezystor jest prostokątem, a nie zygzakiem?
PN-EN 60617, podobnie jak IEC 60617, przyjmuje prostokąt jako znak rezystora. Linia zygzakowata pochodzi z konwencji północnoamerykańskiej i nie powinna pojawiać się na dokumentacji sporządzanej według normy europejskiej.
Czym różni się łącznik schodowy od krzyżowego?
Łącznik schodowy ma jedno wejście i dwa wyjścia i wystarcza do sterowania obwodem z dwóch miejsc. Łącznik krzyżowy wstawia się między dwa łączniki schodowe, gdy potrzebne jest sterowanie z trzech lub więcej punktów.
Czy kolor przewodu zawsze odpowiada oznaczeniu L, N albo PE?
W nowej instalacji tak powinno być: brązowa (oraz czarna i szara w układzie trójfazowym) dla żył czynnych, jasnoniebieska dla N i zielono-żółta dla PE. W starszych instalacjach barwy bywały inne, dlatego przy modernizacji nie opiera się identyfikacji wyłącznie na kolorze izolacji.
Czy na planie instalacji rysuje się cały przebieg przewodu?
Nie zawsze. Plan pokazuje przede wszystkim lokalizację osprzętu i rozdzielnic. Sam przebieg w bruździe, rurce albo w warstwie posadzki może być tylko zaznaczony albo opisany w części rysunkowej poświęconej trasom. Pełną logikę połączeń odtwarza schemat ideowy albo rozwinięty.
Źródła i zdjęcia
Podstawa oznaczeń: PN-EN 60617 (IEC 60617) oraz zasady identyfikacji żył wynikające z HD 308 i PN-EN 60445. Zdjęcie wyróżniające: zespół włącznika i gniazda typu E, Koefbac, CC BY-SA 4.0. Zdjęcie w treści: gniazdo podwójne z bolcem (OSPEL), Grzegorz W. Tężycki, CC BY-SA 4.0.
