Panele na dachu, pompa ciepła przy domu i magazyn energii w pomieszczeniu technicznym. Taki zestaw wygląda jak gotowa recepta na niskie rachunki. Każde urządzenie robi jednak coś innego, a samo ustawienie ich pod jednym adresem nie oznacza jeszcze współpracy. Żeby całość miała sens, warto zacząć od podstaw.
Trzy urządzenia, trzy różne zadania
Fotowoltaika produkuje energię elektryczną ze światła słonecznego. Panele wytwarzają prąd stały, a falownik przekształca go w prąd przemienny wykorzystywany w domowej instalacji. Produkcja zależy m.in. od pogody, pory roku, ustawienia paneli i zacienienia. Moc na etykiecie nie oznacza, że instalacja przez cały dzień pracuje z taką samą wydajnością.
Pompa ciepła wykorzystuje prąd do przenoszenia ciepła z otoczenia do budynku. Popularny wariant powietrze–woda pobiera energię cieplną z powietrza i przekazuje ją wodzie krążącej w instalacji ogrzewania. Może też przygotowywać ciepłą wodę użytkową, czyli tę do kąpieli i mycia.
Magazyn energii elektrycznej przechowuje prąd na później. Nie zwiększa produkcji paneli. Pozwala natomiast wykorzystać część nadwyżki po zachodzie słońca. Fotowoltaika wytwarza więc energię, pompa ciepła ją zużywa, dostarczając ogrzewanie, a bateria pomaga dopasować moment produkcji do momentu zużycia.
Jak to wygląda w zwykły dzień?
Wyobraźmy sobie słoneczne przedpołudnie. Panele zasilają lodówkę, router i inne działające urządzenia. Jeżeli produkcja przewyższa bieżące potrzeby, można ładować magazyn albo uruchomić przygotowanie ciepłej wody przez pompę ciepła. Pozostała nadwyżka może trafić do sieci.
Wieczorem sytuacja się odwraca. Produkcja maleje, ale domownicy wracają i zużycie rośnie. Wtedy część potrzeb może pokryć bateria. Gdy zgromadzona energia się skończy albo zapotrzebowanie przekroczy możliwości zestawu, brakujący prąd zostanie pobrany z sieci.
Zużywanie energii z własnych paneli na miejscu nazywa się autokonsumpcją. Im lepiej dopasujemy pracę urządzeń do dostępnej produkcji, tym mniej energii trzeba będzie przesuwać przez sieć. Pomaga w tym automatyka.
Pompa ciepła nie zużywa tyle prądu, ile dostarcza ciepła
To jedna z najważniejszych rzeczy dla osoby zaczynającej temat. Jeżeli w określonych warunkach pompa pracuje ze współczynnikiem COP równym 4, to z 1 kWh energii elektrycznej dostarcza około 4 kWh ciepła. Pozostała energia pochodzi z otoczenia. Nie ma tu sztuczki — urządzenie przenosi ciepło, zamiast wytwarzać je wyłącznie z prądu jak grzałka.
COP zmienia się jednak wraz z warunkami pracy. Znaczenie mają temperatura na zewnątrz i temperatura wody potrzebna do ogrzewania. Przy ocenie całego sezonu przydaje się wskaźnik SCOP, ale również on nie jest obietnicą identycznego wyniku w każdym domu.
Dlatego pompy ciepła nie dobiera się wyłącznie do powierzchni budynku. Potrzebna jest ocena strat ciepła, izolacji i istniejącej instalacji. Dwa domy po 150 metrów mogą potrzebować zupełnie innej ilości energii.
Bateria nie przeniesie lipca do stycznia
Fotowoltaika w Polsce produkuje zwykle znacznie więcej energii latem niż zimą. Z ogrzewaniem jest odwrotnie. Kiedy dom potrzebuje najwięcej ciepła, dni są krótkie, a uzysk z paneli ograniczony. Domowy magazyn pomaga przesunąć wykorzystanie energii o godziny. Nie jest sezonowym zapasem na kilka zimowych miesięcy.
Nawet jeśli roczna produkcja PV odpowiada rocznemu zużyciu domu, nie oznacza to samowystarczalności w każdej godzinie. Letnie nadwyżki i zimowy pobór to różne momenty, a ich rozliczenie zależy od obowiązującego systemu.
Warto też rozróżnić pojemność i moc magazynu. Pojemność w kWh określa ilość przechowywanej energii. Moc w kW mówi, jak szybko można ją dostarczać do urządzeń. Przy dostępnych 10 kWh i stałym poborze 2 kW czysta arytmetyka daje pięć godzin pracy. W praktyce wynik ograniczą m.in. straty i rezerwa naładowania. Duża pojemność nie gwarantuje też jednoczesnego zasilania pompy, piekarnika i płyty kuchennej.
Ciepła woda też może być zapasem energii
Część energii można przechować jako ciepło w zasobniku wody. Pompa ciepła przygotowuje ją w godzinach produkcji PV, a mieszkańcy korzystają z niej później. Takie rozwiązanie może ograniczyć potrzebę wieczornego poboru prądu na ten cel.
Sterowanie powinno uwzględniać komfort, wymagania higieniczne i zalecenia producenta. Podnoszenie temperatury bez ograniczeń pogarsza efektywność pompy i zwiększa straty zbiornika. Nie chodzi więc o nagrzanie wszystkiego „na zapas”, lecz o rozsądne ustawienie harmonogramu.
Za współpracę urządzeń może odpowiadać system zarządzania energią, czyli EMS. Decyduje, kiedy ładować baterię i jak wykorzystać dostępne nadwyżki. Trzeba sprawdzić, czy wybrane urządzenia rzeczywiście mogą się komunikować. Trzy osobne aplikacje w telefonie nie są jeszcze wspólnym sterowaniem.
Od czego zacząć planowanie?
Najpierw od budynku i rachunków. Projektant powinien ocenić zapotrzebowanie na ciepło, zużycie prądu oraz planowane zmiany, np. zakup auta elektrycznego. Następnie sprawdzić dach, instalację elektryczną, miejsce na urządzenia i zgodność podzespołów. Można kupować je etapami, ale warto wcześniej zaplanować docelowy układ.
Osobno trzeba omówić zasilanie awaryjne. Sama obecność paneli i baterii nie gwarantuje działania całego domu podczas przerwy w dostawie prądu. Potrzebne są odpowiednie urządzenia, zabezpieczenia i wydzielone obwody, a zakres pracy zależy także od dostępnej mocy.
Przy planowaniu ogrzewania punktem wyjścia może być konsultacja dotycząca doboru i montażu pompy ciepła w Niezależnym Domu, uwzględniająca jej miejsce w całym systemie energetycznym budynku. Warto oczekiwać obliczeń, kilku wariantów i jasnego wyjaśnienia założeń. Dobrze zaprojektowany dom nie musi mieć największej baterii ani maksymalnej liczby paneli. Powinien mieć urządzenia, których możliwości odpowiadają jego potrzebom.

